Jak spisano Biblię i jak stała się jedną księgą?

Patrząc na leżącą na półce Bib­lię, widzimy dość grubą książkę, mającą prawie tyle samo stron co słownik. Ale po zdjęciu jej z półki przekonujemy się, że w ogóle nie przypomina ona słownika. W rze­czywistości nie jest nawet jedną księgą. Biblia jest zbiorem ksiąg -w sumie, w ujęciu katolickim 73, protestanckim 66. Niektóre z nich są bardzo grube, inne cieńsze; niektóre bardzo stare, inne nieco młodsze. Zawierają historię, poe­zję, filozofię, hymny - a nawet ka­zania i prywatne listy. W jaki spo­sób doszło do napisania tych ksiąg? Kto je napisał? Kiedy? W jaki sposób połączono je, tworząc księ­gę, którą znamy dzisiaj jako Biblię?

Biblia jest podzielona na dwie główne części - Stary Testament i Nowy Testament.

Hebrajski Stary Testament

Na Stary Testament składa się pierwszych 39 (46) ksiąg chrześci­jańskiej Biblii. Księgi te są święty­mi pismami narodu żydowskiego i jego religii, judaizmu. Były one pierwotnie napisane po hebrajsku i aramejsku, w antycznych językach Żydów. Wiele z tych pism jest tak starych, że obecnie niewiele można powiedzieć o ich początkach. Żydowscy pisarze co jakiś czas sporządzali kopie świętych pism hebrajskich. Jednak dokumenty w klimacie krajów biblijnych ule­gały szybkiemu niszczeniu i dlatego rzadko znajdujemy bardzo stare kopie pism.

Aż do roku 1947 najstarsze he­brajskie rękopisy Starego Testamen­tu pochodziły z IX i X w. po Chr.

Były one kopiami pierwszych pię­ciu ksiąg biblijnych - Pentateuchu (Pięcioksięgu). W roku 1947 do­konano bardzo ważnego odkrycia zwojów znad Morza Martwego. Były to wczesne rękopisy z księgo­zbioru żydowskiej wspólnoty reli­gijnej, która w czasach Jezusa roz­winęła się w Qumran nad Morzem Martwym. Rękopisy te są więc

0  prawie tysiąc lat starsze od tych z dziewiątego i dziesiątego wieku. Pomiędzy zwojami znad Morza Martwego znajdują się głównie rękopisy ksiąg Starego Testamentu z wyjątkiem Księgi Estery.

Te wczesne rękopisy z Qumran są bardzo ważne, ponieważ zawie­rają zasadniczo ten sam tekst co rę­kopisy z dziewiątego i dziesiątego wieku. Pokazują one, że tekst Sta­rego Testamentu w ciągu tysiąca lat zmienił się bardzo mało. Uważ­ni pisarze zrobili niewiele błędów

1 przeinaczeń. Jest kilka miejsc, gdzie użyto innych słów lub zwro­tów, są również słowa (hebrajskie), których znaczenia nie potrafimy odkryć. Jednak możemy być pew­ni, że znany nam obecnie tekst Starego Testamentu jest zasadniczo taki sam, jak ten zapisany wiele stuleci temu.

Inne starożytne wersji Starego Testamentu

Tekst Starego Testamentu z chował się do dzisiaj także w mię starożytnych przekładów. Niektóre z nich potwierdzają dokładność używanego dziś hebrajskiego tekstu Starego Testamentu.

Jednym z najważniejszych t maczeń, bo pierwszym, jest gr wersja Starego Testamentu -Septuaginta. W pierwszych wie kach chrześcijaństwa Septuagi była używana przez mówiącyc grecku żydów i chrześcijan. A: nimowy autor - Listu Arysteas sugeruje, że Septuaginta zosta opracowana dla Żydów mieszl jących w Egipcie w czasie pan wania faraona Ptolemeusza Fil delfaosa (285-246 przed Chr.)

Język grecki był głównym j^ zykiem Imperium Rzymskiego dlatego w pierwszych wiekach chrześcijaństwa powstało także kilka innych greckich wersji S rego Testamentu. Czasami tłun czenie greckie pozwala zrozun trudny fragment hebrajskiego t tu. Nie należy jednak zapomin; że tłumaczenia mogą niekiedy mało precyzyjne. Współczesne p kłady,,aby ustrzec się niejasno: zawierają w przypisach wiele wyjaśnień. W późniejszych wiekach, kiedy chrześcijaństwo dotarło do narodów mówiących innymi językami, przetłumaczono Stary Testament na łacinę (Wulga ta), syryjski (Peszita) i egipski (koptyjski).

Jak skompletowano Stary Testament

Nie ma możliwości ustalenia ponad wszelką wątpliwość, w ja­ki sposób utworzono zbiór ksiąg, znany obecnie jako Stary Testa­ment. Natomiast wiemy, które księgi wchodziły w skład Starego Testamentu tuż przed narodzeniem Jezusa i potrafimy ustalić, jakie księgi Jezus i Jego apostołowie uznaliby za swoją „Biblię".

W Tradycji Żydowskiej istnieje przekonanie, że to Ezdrasz (które­go historia opisana jest w Księdze Ezdrasza) zebrał i ułożył księgi Starego Testamentu. Ale zbiór pierwszych pięciu ksiąg (Księgi Mojżeszowe lub Pięcioksiąg, czyli Pentateuch) oraz niektóre mowy proroków były czytane znacznie wcześniej, podobnie jak psalmy i przysłowia.

Żydzi podzielili swoje święte księgi na trzy grupy: Prawo, Pro­rocy i Pisma. Prawo składało się z pierwszych pięciu ksiąg Starego Testamentu (Księgi Rodzaju -Księgi Powtórzonego Prawa). Choć Księga Rodzaju nie zawiera „prawa" jako takiego, została włą­czona do pierwszej grupy, ponie­waż uważano, że wszystkie pięć ksiąg napisał Mojżesz.

Do „Proroków" zaliczono nie tylko proroctwa ludzi, takich jak Amos, Jeremiasz, Izajasz i wielu innych, ale także księgi historyczne - Jozuego, Sędziów, l i 2 Samuela oraz l i 2 Królewską. Księgi te przyporządkowano „Prorokom", ponieważ nie dotyczyły wyłącz-     f nie faktów, ale także znaczenia      ^ historii z punktu widzenia Boga.

„Pisma" obejmowały księgi mąd-rościowe (głównie sentencje) -Przysłów, Koheleta, Hioba - pewne napisane później księgi historycz­ne, takie jak Ezdrasza, Nehemiasza i Kronik oraz jedną prorocką -Księgę Daniela. Wiadomo, /.c w czasach Jezusa hebrajskie Pismo Święte składało się z trzydziestu dziewięciu ksiąg znanych jako Stary Testament. Większość ksiąg Starego Testamen­tu jest cytowana w Nowym Testa­mencie. Na tej podstawie można ustalić, które księgi były znane Jezusowi i Jego uczniom.

Oprócz trzydziestu dziewięciu ksiąg Starego Testamentu, Żydzi mieli także inne święte pisma, nazywane apokryfami, których nie traktowali na równi z Księgami Starego Testamentu. Jednak wśród czytających Septuagintę cieszyły się one takim samym szacunkiem.

W jaki sposób dotarł do nas Nowy Testament

W przypadku Starego Testamen­tu mieliśmy ledwie wystarczającą ilość informacji, żeby zrekonstru­ować jego historię. W przypadku Nowego mamy nawet więcej niż potrzeba! Uczeni dysponują tysią­cami starych rękopisów Nowego Testamentu. Muszą decydować, które z nich są najbardziej godne zaufania, najbliższe oryginału.

Nowy Testament został pierwot­nie spisany po grecku. Uczeni posiadają wiele greckich rękopi­sów, do których mogą się odwoły­wać. Dodatkowo posiadają wczes­ne tłumaczenia Nowego Testamen­tu - na łacinę, syryjski, egipski (koptyjski) i wiele innych języ­ków. Mogą także odwoływać się do cytatów z Nowego Testamentu (choć te są często nieścisłe), zawar­tych w dziełach wczesnochrześci­jańskich pisarzy i teologów.

Większość greckich rękopisów zawiera wersję Nowego Testamen­tu ujednoliconą w piątym wieku po Chr. Ta właśnie wersja została wydrukowana jako pierwsza w roku 1516 przez holenderskiego uczonego Erazma. Aż do tego cza­su nikt nie kwestionował popraw­ności tego tekstu.

Niektóre wydania Biblii, ukazu­jące się w ciągu następnych dwóch stuleci, zawierały przypisy mówią­ce, w jakich miejscach inne ręko­pisy różniły się od standardowej wersji Nowego Testamentu. Naj­istotniejsze różnice odnotowuje tekst Stefanusa, na bazie którego w Anglii powstała Biblia Króla Jakuba (1611) i wersja Elzewira (1633). Ta ostatnia stała się wzor­cem dla przekładów Nowego Testa­mentu w Europie (znany jest on jako Tekst Przyjęty, Textus Receptus).

Jednak w osiemnastym i dzie­więtnastym stuleciu uczeni zaczę­li sięgać głębiej do historii Nowe­go Testamentu. Odkryli, że wiele starszych rękopisów Nowego Tes­tamentu różniło się od standardo­wego tekstu z piątego wieku. Wy­kazali, że zbadanie wieku i jakości rękopisu jest istotniejsze od ilości zachowanych kopii. Inni naukow­cy odkryli, że rękopisy można po­dzielić na „rodziny" zawierające podobny tekst.

Obecnie wiemy, że starsze „rodzi­ny", takie jak „Aleksandryjska" czy „Zachodnia", są bliższe oryginału niż standardowy tekst z V wieku.

W jaki sposób kopiowano rękopisy

Przed wynalezieniem druku na Zachodzie w piętnastym wieku, wszystkie rozpowszechniane pisma przepisywane były ręcznie. Zazwyczaj kilku skrybów jedno­cześnie przepisywało pod dyktando. Jeśli jeden z nich słabiej słyszał lub nie skupił się odpowiednio, pojawiały się pomyłki. Czasami nawet pisarzowi, który samodziel­nie przepisywał oryginalny tekst, zdarzało się odczytać go niewłaś­ciwie lub pomylić się w inny spo­sób. Na posiadanie prywatnego rękopisu stać było bardzo niewielu ludzi. Ich wyrób był kosztowny, dlatego kościoły chrześcijańskie posiadały zwykle pojedyncze rę­kopisy, z których mogli korzystać wierni przychodzący do świątyni. Pierwsze kopie Nowego Testa­mentu były prawdopodobnie zapisane na zwojach zrobionych z papirusu, skóry lub pergaminu. Ale prawdopodobnie mniej więcej w drugim wieku zaczęła pojawiać się forma książkowa, jakiej używa się obecnie (Kodeks], a która jest znacznie poręczniejsza niż zwoje.

Wiarygodny tekst Nowego Testamentu

Najbardziej cenione grupy rę­kopisów Nowego Testamentu to: Papirusy Bodmera (z których jden pochodzi z końca drugiego wieku) i Papirusy Chester Beatty (prawdopodobnie z początku trzeciego wieku); zawierają one jednak tylko fragmenty Nowego Testamentu; pochodzący z czwar­tego wieku Kodeks Synajski, obej­muje cały Nowy Testament, oraz Kodeks Watykański dochodzący aż do Listu do Hebrajczyków 9,13. Kodeksy zostały prawdopodobnie wykonane przez zawodowych skrybów w egipskiej Aleksandrii.

Wymienione rękopisy były pod­stawą greckiej wersji Nowego Testamentu, sporządzonej w dzie­więtnastym wieku przez uczonych Westcotta i Horta. Większość uczonych zgadza się, że wersja ta jest dokładniejsza od standardo­wego tekstu z piątego wieku, wykorzystanego przy tworzeniu wielu poprzednich wersji.

Dwa pełniejsze zbiory papiru­sów Bodmera i Chester Beatty zostały odkryte już po ukazaniu się wersji Westcotta i Horta. Zostały one razem z innymi

źródłami wykorzystane w pracach nad jeszcze doskonalszą wersją Nowego Testamentu.

Odkryto jeszcze inne zwoje papirusowe. Trudno jest określić, który z rękopisów jest najlepszy -należy uważnie badać i porówny­wać ich treść.

Przez ostatnie 250 lat wielu uczonych pracowało wytrwale i starannie, aby złożyć tekst Nowego Testamentu jak najbliż­szy temu, co napisali jego autorzy. Pozostało tylko kilka nieznanych fragmentów, co do których istnie­ją wątpliwości związane jedynie z doborem słów. Jednak żadna ze współczesnych wersji nie wzbu­dza jakichkolwiek wątpliwości co do podstawowego znaczenia Nowego Testamentu.

W jaki sposób zebrano księgi Nowego Testamentu

Choć nie zachowało się wiele bezpośrednich dowodów z naj­wcześniejszych lat, mamy dziś

Strona z Kodeksu Synajskiego, ostatni rozdział Ewangelii wg św. Jana.

Pierwsze pisma chrześcijańskie miały formę zwojów papirusowych. Jednak dość wcześnie (w drugim wieku) chrześcijanie zaczęli używać formy książkowej (Kodeks). Stronice w tych księgach zszywano w sposób podob­ny do współczesnego. Księgi były znacznie wygodniejsze w użyciu niż długie zwoje.

dosyć klarowny obraz tego, w jaki sposób Nowy Testament przybrał swój obecny kształt. Pierwsze gminy chrześcijańskie opierały się prawdopodobnie na praktyce żydowskich synagog i w czasie spotkań czytano frag­menty Starego Testamentu. Ponieważ jednak chrześcijanie ci czcili Jezusa Chrystusa, było dla nich naturalnym dodanie do czy­tań opisu jakiegoś fragmentu Jego życia i nauczania. Na początku mogło to mieć formę świadectwa z pierwszej ręki, pochodzącego od kogoś, kto osobiście znał Jezusa. Jednakże, w miarę upływu czasu, Kościołów przybywało, natomiast naocznych świadków ubywało. Stało się więc konieczne zapisanie tych świadectw. W ten właśnie sposób powstały cztery Ewangelie (Mateusza, Marka, Łukasza i Jana), które oczywiście odgrywały ważną rolę w nabożeństwach i życiu pierwotnych Kościołów.

Apostołowie i inni przywódcy chrześcijan pisali listy do poszczególnych Kościołów i osób. Ponieważ listy te zawierały ogólne wskazówki dotyczące życia i wiary chrześcijańskiej, wkrótce dostrzeżono ich użyteczność dla całego Kościoła. Dzieje Apostolskie zostały zaakcepto­wane, ponieważ były kontynuacją Ewangelii wg św. Łukasza. Są one jedynym pełnym opisem początków chrześcijaństwa.

Wiemy, że do roku 200 po Chr. Kościół używał oficjalnie tylko czterech Ewangelii i żadnych innych; istniały także fikcyjne opowieści o Jezusie, poprzedzone listami przywódców chrześcijań­skich, którzy nastali po apostołach. Ale główny nurt Kościoła akcep­tował jedynie Ewangelie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, im tylko przyznając autorytet w sprawach życia i nauczania Jezusa. Do tego czasu także listy Pawła uznano powszechnie za pisma dorównu­jące wagą Ewangeliom.

Pozostałe księgi Nowego Testa­mentu zaakceptowano powszech­nie później. Na przykład Apoka­lipsa św. Jana była z pewnością czytana w II w., ale dopiero w III w. została ogólnie przyjęta. List do Hebrajczyków znano pod koniec I w., ale aż do IV w. po Chr., częś­ciowo ze względu na wątpliwości dotyczące tego, czy był on napisany przez Pawła, nie był aprobowany przez niektóre Kościoły.

2 List św. Piotra, 2 i 3 List św. Jana, List św. Jakuba, List św. Judy także musiały przez pewien czas czekać, zanim zostały uznane przez Kościół jako Pismo Święte. Być może ostrożność Kościoła wynikała z wątpliwości w stosunku do ich autorstwa i tego, że mają one charakter raczej pry­watny. Pierwotnym kryterium za­liczenia listu do Nowego Testa­mentu była jego przydatność do czytania publicznego. Jeśli więc nie nadawał się do tego celu, jego użyteczność wydawała się ograniczona.

O tym, które pisma są użyteczne i powinny być zaliczone do Nowe­go Testamentu, nie zdecydowała arbitralnie żadna rada. Wraz z upły­wem czasu Kościół odkrył, że nie­które pisma cieszą się oczywistym i powszechnym autorytetem,

a jednocześnie są pomocne i nie­zbędne do wzrostu Kościoła. Na Soborach w Laodycei (363 r. po Chr.) i Kartaginie (397 r. po Chr.) biskupi spisali listę tych pism i w ten sposób zebrano księgi No­wego Testamentu, z wyjątkiem Apokalipsy św. Jana, która nie znalazła się na liście w Laodycei.

Przede wszystkim Kościoły chciały uzyskać pewność, że listy włączone do Nowego Testamentu są rzetelnym świadectwem życia i pracy apostołów - ludzi, którzy byli najbliżej Jezusa.